Redagowanie tematów (egzamin ustny z języka polskiego)

Tematy formułowane na ustny egzamin maturalny powinny spełniać kilka warunków, aby pozwalały uczniowi skutecznie przygotować się do egzaminu, a zespołowi przedmiotowemu prawidłowo ustalić punktację przy zastosowaniu obowiązujących podczas egzaminu kryteriów oceniania.

Poniżej scharakteryzowano egzamin z perspektywy uczestniczących w nim stron, tj. nauczycieli, którzy przygotowują listę tematów, ucznia, który przystępuje do pracy nad tematem oraz z perspektywy przedmiotowego zespołu egzaminacyjnego.

Egzamin ustny w perspektywie ucznia.

Praca ucznia przygotowującego temat powinna zmierzać w kierunku:

• poszukiwania literatury podmiotu i przedmiotu (do literatury podmiotu należy zaliczyć wszystkie teksty, które zostaną wykorzystane jako materiał literacki, kulturowy, językowy - natomiast wszelkie opracowania należą do literatury przedmiotu),
  
• zapoznania się ze zgromadzoną literaturą i ustalenia sposobu opracowania zagadnienia,
  
• sformułowania tezy (hipotezy), zgromadzenia argumentów,
  
• analizy, interpretacji tekstów literackich, tekstów kultury czy materiału językowego,
  
• wykorzystania materiałów pomocniczych (o ile temat tego wymaga),  
  
• sporządzenia bibliografii,
  
• opracowania planu prezentacji.

Aby dobrze przygotować się do egzaminu ustnego uczeń powinien uwzględnić wszystkie wskazane etapy pracy nad tematem.

Aby uzyskać wysoką punktację za kompozycję wypowiedzi, należy zbudować prezentację w sposób uporządkowany i spójny, z wyraźnym punktem wyjścia, logiczną argumentacją i wnioskami. Zdający musi być przygotowany na to, że egzaminatorzy mogą zadać pytania dotyczące prezentacji, bibliografii, poprosić o uzasadnienie koncepcji przygotowanej wypowiedzi.

Egzamin ustny w perspektywie przedmiotowego zespołu egzaminacyjnego

Przedmiotowy zespół egzaminacyjny ocenia podczas egzaminu wypowiedź zdającego w zakresie realizacji tematu, kompozycji wypowiedzi oraz rozmowy. Umiejętności językowe oceniane są podczas całego egzaminu.

W części egzaminu poświęconej prezentacji tematu uwzględnia się:

sposób realizacji tematu i kompozycję wypowiedzi, tzn. sprawdza się i ocenia

• rozumienie tematu, 
• znajomość i rozumienie wybranego materiału,  
• poziom jego interpretacji,  
• umiejętność przywołania stosownych kontekstów,(o ile temat tego wymaga),      
• wykorzystanie przygotowanego materiału w funkcji argumentacyjnej, 
• umiejętność selekcjonowania i hierarchizowania materiału, 
• umiejętność formułowania wniosków, 
• funkcjonalność materiału pomocniczego, 
• sposób zorganizowania wypowiedzi, jej spójność i uporządkowanie;

rozmowę, tj. umiejętność:

• rozumienia zadanych pytań i stanowiska nadawcy,
• udzielenia poprawnych pod względem merytorycznym odpowiedzi,
• obrony własnego stanowiska,
• celowego wykorzystania i odwołania się do przygotowanej bibliografii;

sprawność językową, tj. umiejętność:

• przestrzegania zasad poprawności właściwych dla języka mówionego (w zakresie ortofonii, a także fleksji, leksyki, frazeologii i składni),
• posługiwania się stylem dostosowanym do sytuacji,
• posługiwania się komunikatywnym językiem, stosownym, urozmaiconym słownictwem z wykorzystaniem właściwej dla tematu terminologii.

Warto mieć świadomość, że to właśnie obowiązujące podczas egzaminu ustnego kryteria oceny prezentacji powinny bezpośrednio wpływać na kształt zamieszczonego w szkolnym zestawie tematu. Jeśli np. temat narzuca wyłącznie relację z reprodukowanej wiedzy, trudno będzie oceniać umiejętność problematyzowania wypowiedzi, a taki zapis znajduje się w kryteriach obowiązujących podczas egzaminu ustnego.

JAK REDAGOWAĆ TEMATY?

Dobrze zredagowane tematy powinny informować o treściach, które są podstawą opracowania tematu, wymaganym ich zakresie oraz o sposobie opracowania zagadnienia.

Temat należy traktować jak zadanie, ponieważ uczeń nad wybranym tematem powinien pracować od momentu jego  wyboru do czasu egzaminu.

Standardy wymagań egzaminacyjnych, wśród wielu umiejętności z języka polskiego, szczególnie silnie akcentują umiejętność pracy z tekstami i ze źródłami – nowe tematy winny ten fakt uwzględniać. Przygotowujący się do egzaminu uczniowie muszą wiedzieć, że materiał literacki, ikonograficzny czy językowy, jest podstawą działań analitycznych i interpretacyjnych.

Uważny czytelnik przykładowych tematów zamieszczonych w Informatorze zwróci uwagę na zastosowane w nich czasowniki operacyjne, które orientują uwagę zdającego w stronę analizy zgromadzonego materiału literackiego, kulturowego czy językowego. Zastosowane formy operacyjne przyjmują na przykład takie brzmienie: 
- omów, analizując,
- przeprowadź analizę porównawczą...,
- scharakteryzuj środki językowe,
- zanalizuj zgromadzony materiał językowy, itp.

Dobrze skonstruowany temat powinien nieść informacje dotyczące:

• treści, tzn. określać zawartość merytoryczną tematu,
• zakresu treści, czyli wyznaczać możliwy / konieczny do uwzględnienia materiał, 
• sposobu realizacji zagadnienia (konieczność działań analitycznych i interpretacyjnych na tekstach wybranych do realizacji tematu).

Zależności te ukazane są poniżej na przykładzie analizy jednego z  tematów.

Umiejętności sprawdzane podczas egzaminu

Potrzebne do opracowania tematu wiadomości i umiejętności wynikają ze standardów wymagań egzaminacyjnych. Poniżej zaprezentujemy to na przykładzie tematu  literackiego: Różne obrazy przyrody w literaturze. Przedstaw sposoby ich kreowania i funkcje, analizując wybrane utwory (w nawiasach kwadratowych podano numer standardu).

Standard I – Wiadomości i rozumienie [zdający wie, zna, rozumie]

- zna np. wybrane do realizacji tematu utwory literackie [18] ,
- wie, jakie są zasady kompozycji dłuższych wypowiedzi ustnych [32],
- zna zasadę stosowności wypowiedzi [13a],
- wie, kiedy posługiwać się oficjalną odmianą języka[13b],
- wie, na czym polega językowy savoir-vivre, czyli zna sposoby zwracania się do innych, np. w dyskusji [14],
- zna: podstawowe tematy, motywy i wątki [19], procedury analizy utworu literackiego [22], pojęcie tradycji literackiej [25], podstawowe konteksty interpretacyjne  (wybranych) utworów [28].

Standard II – Korzystanie z informacji  [zdający potrafi]
w zakresie odbioru teksów kultury, tekstów publicystycznych i popularnonaukowych, w tekstach literackich:
-  rozpoznawać rodzaje znaków w prezentowanych wytworach kultury [1],
-  odczytywać w tekstach literackich treści dosłowne i ukryte utworu [5],
-  wykorzystać w odczytaniu sensu utworu miejsca znaczące (tytuł, puentę, kompozycję,  słowa-klucze) [29],
- rozpoznać tematy, motywy i wątki [25],
- określić podstawowe wyznaczniki poetyki utworu [27],
- rozpoznać styl utworu [37],
- dostrzegać najistotniejsze zagadnienia utworu, stawiać hipotezy, problematyzować odczytanie tekstu [31],
- rozpoznać w tekście językowe środki wyrazu [30],
- w tekstach publicystycznych i popularnonaukowych odtworzyć i przetworzyć informacje, np. porządkować je i hierarchizować [24].

Standard III – Tworzenie informacji  [zdający potrafi]
• w zakresie tekstu własnego:
- zachować się właściwie językowo w różnych sytuacjach i zgodnie z zasadami językowego savoire-vivre’u [8],
- opracować plan lub konspekt wypowiedzi [27],
- redagować wypowiedzi w sposób zamierzony, uczestniczyć w dialogu, dyskusji, broniąc swego stanowiska [20],
- zachować się właściwie językowo w różnych sytuacjach [7] i in.
• w zakresie samokształcenia [zdający potrafi]:
- korzystać z klasycznych i nowych (np. Internet) źródeł informacji, np. podczas planowania i organizowania własnej pracy [22],
- wykonać opis bibliograficzny [24],
- wyszukiwać literaturę przedmiotu (wraz z dokonaniem jej selekcji) i wykorzystaniem  jej do opracowania tematu [25],
-  analizować i korygować błędy językowe popełniane przez siebie [29].